Մի՛ գանձէք ձեզ գանձս յերկրի.
ուր ցե՛ց եւ ուտիճ ապականեն,
եւ ուր գողք ակա՛ն հատանեն եւ գողանան
(Մատթ․ Զ.19)
Տասը տարի առաջ, հօրս հօրաքոյրը՝ Անահիտը, ինծի գիրք մը տուաւ։ Գիրքը հին էր, մաշած ու առանց կողքի. վերնագիրը յստակ էր, սակայն տարօրինակ՝ «Ֆենտիճակ, Ֆենտիճոխ»։ Անահիտ մեծ-հօրաքոյրս պատմեց, թէ այդ գիրքը Մոնթեվիտէոյի մէջ բնակող իր հօրեղբօր կողմէ ղրկուած էր իր հօրը՝ իմ մեծ-մեծ հօրս։ Ան ըսաւ. «Կ՚ուզեմ այս գիրքը քեզի տալ»։
Այդ գիրքը մանրամասն նոթագիրք-յուշամատեան մըն էր Մարաշի Ֆընտըճաք գիւղի մասին՝ անոր պատմութեան, բուսական ու կենդանական աշխարհին, տեղական աւանդութիւններուն, բարբառի քերականութեան, ինչպէս նաեւ Ցեղասպանութեան օրերուն տեղի ունեցած շաբաթներ տեւած դիմադրութեան մանրամասն տարեգրութիւնն էր։ Անիկա նոյնիսկ կը ներառէր ձեռքով գծուած քանի մը քարտէսներ, որոնք ցոյց կու տային գիւղին դիրքը՝ շրջակայ միւս գիւղերուն բաղդատմամբ։
Այս գիրքով զինուած՝ ճամբայ ելայ գիւղը գտնելու։ Խորհրդակցեցայ հետազօտողներու, պատմաբաններու եւ համացանցային զանազան աղբիւրներու հետ՝ ինծի ուղղութիւն տալու համար, եւ ի վերջոյ կրցայ ճշդել ընդհանուր տարածքին աշխարհագրական դիրքը։ Ճամբորդելէս առաջ, հաղորդագրութիւն մը ուղարկեցի ընտանիքիս խմբային չաթին՝ անոնց տեղեակ պահելու համար։ Մորաքոյրներէս մէկը հեգնանքով պատասխանեց. «Հետդ բեր մեծ-հօրդ ոսկիները»։ Ընտանիքի միւս անդամները խորհուրդ տուին ինծի զգոյշ ըլլալ եւ չյայտնել, որ հայ եմ։ Մենք մեծցած էինք լսելով պատմութիւններ այն հայերուն մասին, որոնք կ՚այցելէին Արեւելեան Թուրքիոյ մէջ գտնուող իրենց պապենական քաղաքները եւ կը կասկածուէին ոսկի փնտռելու ու տանելու նպատակով եկած ըլլալու մէջ։
Իմ այս որոնումը զիս առաջնորդեց նաեւ զուգահեռ իրականութեան մը մէջ, ուր հայկական ձեռագիր քարտէսները այլ գործելակերպի մը կեդրոնն են՝ գանձախուզութեան։ Հայերու համար քարտէսները յիշողութեան գործիքներ են, որոնք կ՚օգտագործուին պապենական հողերը վերայցելելու, ընտանեկան պատմութիւնները վաւերագրելու եւ յիշողութիւնը պահպանելու համար։ Բայց թուրք որոշ քաղաքացիներու համար քարտէսները «հայկական ոսկի» փնտռելու միջոցներ են։ Այս սովորութիւնը յառաջացած է այն համոզումէն, որ հայերը հաւանաբար պահած են իրենց հարստութիւնը, երբ ենթարկուած են հալածանքներու, արտաքսման, սպանութեան եւ, ի վերջոյ, տեղահանման (էթնիք զտման) իրենց հողերէն։ Այս լոյսին տակ, Թուրքիոյ մէջ գանձախուզութիւնը չի կրնար անջատուիլ հայերու սեփականազրկման աւելի լայն պատմութենէն։ Անիկա մշակութային մոլուցք մըն է, որ կը կապէ բամբասանքները, գաղտնագրուած քարտէսները, միջնադարեան կախարդանքներն ու դաւադրութեան տեսութիւնները՝ թաղուած հայկական ոսկիի մնայուն առասպելին հետ։ Այս առասպելը կը ներառէ գանձ որոնողները, դաւադրութեան տեսաբանները, կեղծ պատմաբանները եւ կը թափանցէ աւելի լայն քաղաքական քննարկումներու մէջ՝ յայտնաբերելով, թէ ինչպէս սեփականազրկման ժառանգութիւնը խորապէս դրոշմուած կը մնայ թրքական հասարակական հոգեբանութեան մէջ։
Գանձ որոնողները կը գործածեն գետնի տակը զննող սարքեր (scanners), ճօճանակներ, մետաղ որոնող գործիքներ եւ հոգեւոր բուժողներ։ Սակայն ամենէն արժէքաւոր իրերը կը մնան ձեռքով գծուած քարտէսները։ Կ՚ըսուի, թէ ատոնք հայկական ընտանեկան թուղթերու պատճէններն են եւ լեցուն են գաղտնագիրերով՝ դէպի արեւելք նայող ձուկ մը, քարի վրայ փորագրուած կրեայ մը, երեքգլխանի արարած մը, խաչեր եւ խորհրդաւոր գրութիւններ։ Մարդաբան Ալիս ֆոն Պիպերշթայն այս քարտէսները կը տեսնէ ոչ միայն ոսկիի վայրը ճշդելու գործիքներ, այլեւ՝ կապուղիներ դէպի թաղուած պատմութիւն մը։ Ան կ՚ենթադրէ, որ հայկական ոսկիի որոնումը չի բերեր հանգուցալուծում, այլ ընդհակառակը՝ կը երկարաձգէ պատմական բռնութիւնը դէպի ներկան։¹
2022 թուականին, Քատիր Ճանփոլաթը՝ «Օսմանեան Օճախներ» ազգայնական կազմակերպութեան ղեկավարը, որ Թուրքիոյ մէջ կը քարոզէ Օսմանեան կայսերական կարօտախտը եւ թրքական-իսլամական ինքնութիւնը, պնդեց, որ հայկական ոսկին կրնայ տասնապատկել Թուրքիոյ տնտեսութիւնը։ Այս պնդումը կը հիմնուի զարմանալի թուաբանութեան վրայ։² Նման հռետորաբանութեան մէջ կարեւորը ոչ թէ իրագործելիութիւնն է, այլ պատմուածքի օգտակարութիւնը։ Այդպիսի պնդումներ կորուստը կը վերածեն դրամագլուխի. անոնք ցեղասպանութիւնը կը ձեւակերպեն իբրեւ չօգտագործուած ներուժ։ Այս տրամաբանութեամբ՝ պատմութիւնը այլեւս բեռ չէ, այլ՝ հարստացման առիթ։ Այսպիսով, շահագործողական այն պատմութիւնը, որուն վրայ հիմնուած է թրքական ինքնութիւնը, այլեւս բեռ ու յանցանք չի նկատուիր, այլ կը դառնայ ապագայ շահարկումներու թթխմոր։
Հայոց Ցեղասպանութենէն աւելի քան դար մը անց, տուներու տակ, եկեղեցիներու բակերուն մէջ ու պատերու ետեւ պահուած հայկական հարստութեան խոստումը կը շարունակէ հրապուրել։ Այս մնայուն հրապոյրը պէտք է հասկնալ իբրեւ Ցեղասպանութեան ուղեկցող հայերու համակարգուած եւ պետական մակարդակով իրականացուած սեփականազրկման ու իւրացման շարունակութիւն։³ Նիւթական փոխանցման այս համակարգը հայերը վերածեց ուրուականներու՝ քաղաքականապէս եւ տնտեսապէս։ Այն ինչ որ թաղուած է, ոչ գանձ է, ոչ ալ սոսկ յիշողութիւն, այլ այն պետութեան բռնութիւնը, որ չ՚ուզեր առերեսուիլ իր հիմնադիր ոճիրներուն հետ։
«Հայկական ոսկի» փնտռելը ցնորք մըն է՝ կառուցուած այնպիսի հիմքի վրայ, ուր քարտէսի վրայի ամէն մէկ «X» կը նշէ ոչ միայն հարստութեան խոստումը, այլեւ մնայուն ոճիրի մը հետքը։ Սակայն հողը հազուադէպօրէն կը յայտնէ իր գաղտնիքները։ Նոյնիսկ երբ քարտէսը կը վերծանուի, երբ գանձին վայրը կը յայտնաբերուի, արդիւնքը յաճախ ձախողութիւն կ՚ըլլայ։ Երկիրը կը դիմադրէ։ Քարերը օձերու կը վերածուին։ Հողը կը արիւնի։ Մետաղ որոնող սարքերը կը խափանուին։ Ոսկին զատիկներու կը վերածուի։ Լուրեր կը շրջին, թէ գանձերը պաշտպանուած են կախարդանքներով, թալիսմաններով եւ իրենց օրինաւոր տէրերուն անհանգիստ հոգիներով։ Մարդաբան Անուշ Թամար Սունիի կողմէ վաւերագրուած մէկ պատմութեան մէջ, գանձ որոնողներու խումբ մը կը գտնէ կնքուած կաւէ աման մը։ Երբ կը բանան զայն, մեղուներու պարս մը դուրս կը թռչի։ Որսորդները վախէն կը փախչին։ Բայց, ինչպէս պատմութիւնը կ՚ըսէ, եթէ անոնք դիմանային խայթոցին, մեղուները նորէն ոսկիի պիտի վերածուէին։⁴ Ուրուականները, լուրերը եւ տարօրինակ դէպքերը կը միջամտեն պաշտպանելու այն, ինչ որ պատմութիւնը կը հրաժարի մոռնալ։ Կան պատմութիւններ գանձ որոնողներու մասին, որոնք անիծուած են կամ խենթացած՝ զայն խլելու փորձերէն ետք։⁵ Գանձը, ուրեմն, թէ՛ խայծ է, թէ՛ անէծք։ Անիկա ջրերես կը հանէ այն, ինչ որ պաշտօնական պատմութիւնը կը ջանայ թաղել։
Հայկական գանձին հանդէպ այս մոլուցքային վերադարձը կը յայտնէ հասարակութիւն մը, ուր անցեալի բռնութիւնը տեղահանուած է (փոխարինուած է), բայց ոչ՝ լուծուած։ Հողը առանց հետեւանքներու չի տար իր հարստութիւնը։ Անիկա կը յիշէ։ Գանձ որոնողներուն պատմած պատմութիւնները կը մատնեն խոր տագնապ մը այն մասին, ինչ որ թաղուած է թէ՛ հողին, թէ՛ խղճի մէջ։ Ասոնք ջանքեր են՝ ջնջումը շահի վերածելու, բացակայութիւնը՝ ժառանգութեան, իսկ յիշողութիւնը՝ դրամագլուխի։ Բայց նման փորձերը յաճախ կը հանդիպին հետապնդող կախարդանքներու եւ անվերջ լուրերու, որոնք կը տանին դէպի խենթացնող մոլուցք մը։
Ծանօթագրութիւններ
¹
Alice von Bieberstein, “Treasure/Fetish/Gift: Hunting for ‘Armenian Gold’ in Post-Genocide Turkish Kurdistan,” Subjectivity 10, no. 2 (2017)
²
2022 թուականին Թուրքիոյ ՀՆԱ-ն (Համախառն Ներքին Արդիւնք) շուրջ 900 միլիառ ԱՄՆ տոլար էր։ Տասնապատիկ աճը կ՚ենթադրէ 9 թրիլիոն ԱՄՆ տոլար։ Ոսկիի արդի գիներով՝ ատիկա հաւասար է 150,000 թօն ոսկիի, որ աւելի է, քան մարդկութեան պատմութեան ընթացքին երբեւէ արդիւնահանուած ամբողջ ոսկին։
³
Ալիս ֆոն Պիպերշթայն կը նկարագրէ. «Ինչպէս վերջին երկու տասնամեակներու ընթացքին յաջողած են պարզել շարք մը պատմաբաններ..., Օսմանեան կայսրութեան հայ բնակչութեան սպանդը ձեռք-ձեռքի տուած ընթացաւ սեփականազրկման եւ իւրացման զանգուածային ծրագիրի մը հետ, որուն նպատակն էր դիւրացնել ու ամրապնդել ազգային տնտեսութեան ձեւաւորումը՝ ծնունդ առնող մահմետական պուրժուազիայի ձեռքերուն մէջ։ Հայերու բռնագրաւումը բացարձակապէս համապարփակ էր, ինչպէս արդէն իսկ յստակ դարձաւ այս յօդուածին մէջ՝ մասնաւոր սեփականութիւն հանդիսացող եկեղեցական շէնքերու օրինակով։ Ծրագիրը թիրախաւորեց ինչպէս շարժական, այնպէս ալ անշարժ գոյքերը. անիկա կը ներառէր հողեր եւ դրամատնային հաշիւներ, տուներ, անասուններ եւ զարդեր»։ Մէջբերումը՝ Alice von Bieberstein, “Holes of Plenty,” Etnofoor 33, no. 2 (2021), 74-90 :86.
⁴
Anoush Tamar Suni, “Historical Alchemy: Buried Gold, Buried Pasts,” Anthropological Quarterly 96, no. 2 (2023): 335-360
⁵
Zerrin Özlem Biner, “Acts of Defacement, Memory of Loss: Ghostly Encounters and Derelict Houses in the Kurdish Landscape,” PoLAR: Political and Legal Anthropology Review 42, no. 1 (2019):68-94
Supported by the Calouste Gulbenkian Foundation within the framework of the in view Western Armenian culture grant. With additional support from TAP (Temporary Art Platform)'s relief residency programme in collaboration with Art Explora Vila 21 Tirana. The project is supported by Marfa' Projects and its first iteration exhibited at the gallery in Beirut.
The series Treasure Maps for Haunting Landscapes is developed from maps collected by Vartan Avakian and redrawn by Vartan Avakian and Ghassan Halawani.
The artist would like to acknowledge the on-going collaboration with Vahe Tachjian and Houshamadyan. Special thanks to Joumana Asseily, Anoush Tamar Suni, Alice von Bieberstein, Hazal Ozdemir, Shogher Margossian, Tarek Mourad and Beirut Printmaking Studio, Agop Kanledjian, Raffy Doulian, Hussein Nassereddine, Hrair Sarkissian, Garine Boghossian, Alex Shimshirian, Ibrahim Suleiman, Hisham Hawana, Souren Kuyumjian, Ani Sarukhanyan, Murad Uçaner, Amanda Abi Khalil, Nita Deda and Vila 21 Team, Maurice Louca, Raed Yassin, Hatem Imam, Ahmad Khoja, Umit Kurt, Nada Moumtaz, Avak Avakian, Raffy Avakian, Ramzi Ouayda, Kourken Papazian, Raghda Allouche, Vartouhy Guitsinian, Rami El Sabbagh and Nour Ouayda.